Ísland – fróðleikur um land, sögu og þjóð
Velkomin á Íslandsfróðleik, alhliða upplýsingavef um Ísland á íslensku. Hér finnur þú yfir fjörutíu ítarlegar greinar um náttúru landsins, landshlutana átta og hálendið, sögu þjóðarinnar frá landnámi til lýðveldis, menningu, tungumál, samfélag og ferðalög um landið.
Um Ísland í stuttu máli
Ísland er eyja í Norður-Atlantshafi, rétt sunnan við heimskautsbaug. Landið er um 103.000 ferkílómetrar að flatarmáli og er næststærsta eyja Evrópu á eftir Stóra-Bretlandi. Ísland liggur á Mið-Atlantshafshryggnum þar sem Norður-Ameríkuflekinn og Evrasíuflekinn færast hvor frá öðrum, og þess vegna er landið eitt virkasta eldfjallasvæði jarðar.
Þrátt fyrir norðlæga legu er loftslagið tiltölulega milt vegna hlýrra hafstrauma. Landið er strjálbýlt: um tveir þriðju hlutar landsmanna búa á höfuðborgarsvæðinu, en stór hluti landsins, einkum miðhálendið, er óbyggður. Jöklar þekja um tíunda hluta landsins og þar er Vatnajökull stærstur.
Íslendingar eru afkomendur norrænna og keltneskra landnema sem settust hér að á 9. og 10. öld. Þjóðin hefur varðveitt tungumál sitt, íslensku, betur en flestar aðrar þjóðir og getur enn lesið fornsögur sínar á frummálinu. Íslenska lýðveldið var stofnað á Þingvöllum 17. júní 1944.
Helstu efnisflokkar vefsins
Vefurinn skiptist í sex efnisflokka. Hver flokkur hefur yfirlitssíðu og fjölda ítarlegra greina. Neðst á hverri síðu er að finna veftré með öllum greinum vefsins.
| Efnisflokkur | Hvað finnur þú þar? |
|---|---|
| Náttúra | Eldfjöll, jöklar, fossar, jarðhiti, norðurljós, dýralíf, fuglar, gróður, veðurfar og jarðfræði |
| Landshlutar | Höfuðborgarsvæðið, Reykjavík, Suðurnes, Vesturland, Vestfirðir, Norðurland, Austurland, Suðurland og hálendið |
| Saga | Landnám, þjóðveldisöld, Alþingi, kristnitaka, sjálfstæðisbarátta, lýðveldið og þorskastríðin |
| Menning | Íslendingasögur, íslensk tunga, tónlist, matargerð, hátíðir, þjóðsögur og bókmenntir |
| Samfélag | Stjórnkerfi, efnahagur, orkumál, menntun og helstu staðreyndir |
| Ferðalög | Ferðaráð, Gullni hringurinn, hringvegurinn og þjóðgarðar |
Náttúra Íslands
Íslensk náttúra er fjölbreytt og á köflum óblíð. Hér mætast eldur og ís: eldfjöll gjósa undir jöklum, heitar laugar spretta upp úr köldu hrauni og fossar steypast fram af hamrabeltum. Á veturna dansa norðurljósin á himninum en á sumrin er bjart allan sólarhringinn. Lestu nánar um jarðhita og hveri, jökla, fuglalíf og dýralíf landsins.
Saga þjóðarinnar
Saga Íslands hefst með landnámi norrænna manna á síðari hluta 9. aldar. Árið 930 var Alþingi stofnað á Þingvöllum og á þjóðveldisöld var landið án konungs. Um aldamótin 1000 tóku Íslendingar kristni. Eftir að landið komst undir Noregskonung og síðar Danakonung hófst löng sjálfstæðisbarátta sem lauk með stofnun lýðveldisins árið 1944.
Menning og tunga
Íslendingar eru stoltir af bókmenntaarfi sínum. Íslendingasögurnar og Eddukvæðin eru meðal merkustu bókmennta miðalda í Evrópu. Í dag er íslensk tónlist þekkt um allan heim og bókmenntir blómstra, ekki síst í jólabókaflóðinu. Kynntu þér einnig íslenska matargerð, hátíðir og hefðir og heillandi þjóðsögur um álfa, tröll og huldufólk.
Ferðast um Ísland
Ferðaþjónusta er ein stærsta atvinnugrein landsins og á hverju ári koma um tvær milljónir erlendra ferðamanna til landsins. Vinsælasta leiðin er Gullni hringurinn en margir aka allan hringveginn og heimsækja þjóðgarðana þrjá. Áður en lagt er af stað er gott að kynna sér ferðaráð um veður, færð og öryggi.
Ísland í tölum
| Atriði | Tala |
|---|---|
| Flatarmál | um 103.000 km² |
| Strandlengja | um 5.000 km (fer eftir mælingaraðferð) |
| Hæsti tindur | Hvannadalshnúkur, 2.110 m |
| Stærsta stöðuvatn | Þórisvatn (miðlunarlón), um 83–88 km² |
| Stærsta náttúrulega stöðuvatn | Þingvallavatn, um 84 km² |
| Lengsta á | Þjórsá, um 230 km |
| Stærsti jökull | Vatnajökull, um 7.700 km² |
| Íbúar höfuðborgarsvæðisins | um 250.000 |
| Meðalhiti í Reykjavík | um 5 °C |
Algengar spurningar
Hvað búa margir á Íslandi?
Á Íslandi búa um 390.000 manns (2025). Um tveir þriðju hlutar þeirra búa á höfuðborgarsvæðinu.
Hver er höfuðborg Íslands?
Höfuðborg Íslands er Reykjavík, nyrsta höfuðborg sjálfstæðs ríkis í heiminum.
Hvaða tungumál er talað á Íslandi?
Opinbert tungumál er íslenska, norrænt mál sem hefur breyst lítið frá landnámsöld.
Hvenær er best að sjá norðurljós á Íslandi?
Norðurljós sjást helst frá september fram í apríl á heiðskírum og dimmum kvöldum. Sjá nánar á síðunni um norðurljós.
Náttúra
- Náttúra ÍslandsYfirlit yfir náttúru Íslands: eldfjöll, jökla, fossa, jarðhita, norðurljós, dýralíf, fuglalíf, gróður, veðurfar og jarðfræði landsins á einum stað.
- Eldfjöll á ÍslandiAllt um eldfjöll á Íslandi: virkustu eldstöðvarnar, frægustu eldgosin frá Skaftáreldum til eldgosa á Reykjanesskaga, tegundir eldgosa og vöktun.
- Jöklar á ÍslandiFróðleikur um jökla á Íslandi: Vatnajökull, Langjökull, Hofsjökull, Mýrdalsjökull og Snæfellsjökull, jökulhlaup, jökullón og hop jökla vegna hlýnunar.
- Fossar á ÍslandiYfirlit yfir fegurstu fossa á Íslandi: Gullfoss, Dettifoss, Skógafoss, Seljalandsfoss, Goðafoss, Dynjandi, Glymur og Hengifoss, með hæð og staðsetningu.
- Jarðhiti og hverirFróðleikur um jarðhita á Íslandi: Geysir og Strokkur, háhita- og lághitasvæði, heitar laugar, sundlaugamenning og nýting jarðhita til hitunar og raforku.
- Norðurljós á ÍslandiLeiðarvísir um norðurljós á Íslandi: hvað norðurljós eru, hvenær og hvar best er að sjá þau, norðurljósaspá, ljósmyndaráð og þjóðtrú tengd norðurljósunum.
- Dýralíf á ÍslandiFróðleikur um dýralíf á Íslandi: heimskautarefinn, hreindýr, seli og hvali, íslenska hestinn, sauðkindina, fjárhundinn og önnur íslensk húsdýrakyn.
- Fuglalíf á ÍslandiFróðleikur um fugla á Íslandi: lundann, fálkann, himbrimann, kríuna og lóuna, fuglabjörg, Mývatn og bestu staðina til fuglaskoðunar um land allt.
- Gróður og flóra ÍslandsYfirlit yfir gróður og flóru Íslands: birkiskóga, mosa, fléttur, blóm og lyngplöntur, jarðvegsrof, landgræðslu og skógrækt frá landnámi til okkar daga.
- Veðurfar og loftslagAllt um veðurfar og loftslag á Íslandi: meðalhita, úrkomu, vind, árstíðir, miðnætursól og skammdegi, veðurmet, veðurviðvaranir og áhrif loftslagsbreytinga.
- Jarðfræði ÍslandsJarðfræði Íslands útskýrð: Mið-Atlantshafshryggurinn, flekaskil, möttulstrókur, aldur berggrunnsins, jarðskjálftar, stuðlaberg og jarðminjar á heimsminjaskrá.
Landshlutar
- Landshlutar ÍslandsYfirlit yfir landshluta Íslands: höfuðborgarsvæðið, Suðurnes, Vesturland, Vestfirði, Norðurland vestra og eystra, Austurland, Suðurland og miðhálendið.
- HöfuðborgarsvæðiðFróðleikur um höfuðborgarsvæðið: sveitarfélögin sjö, íbúafjölda, sögu, samgöngur, útivistarsvæði eins og Heiðmörk og Esjuna og helstu áfangastaði.
- Reykjavík – höfuðborg ÍslandsAllt um Reykjavík: sögu borgarinnar frá landnámi Ingólfs, Hallgrímskirkju, Hörpu, Höfða, söfn, hverfi, menningarviðburði og hagnýtar upplýsingar.
- Suðurnes og ReykjanesskagiFróðleikur um Suðurnes á Reykjanesskaga: Reykjanesbæ, Grindavík, Bláa lónið, Brúna milli heimsálfa, Reykjanesvita, jarðvanginn og eldgosin síðan 2021.
- Vesturland og SnæfellsnesFróðleikur um Vesturland: Snæfellsnes og Snæfellsjökul, Kirkjufell, Borgarfjörð, Reykholt, Hraunfossa, Akranes, Hvalfjörð, Glym og sögustaði Egils sögu.
- VestfirðirFróðleikur um Vestfirði: Ísafjörð, Dynjanda, Látrabjarg, Hornstrandir, Rauðasand, Hrafnseyri, sögu, náttúru, samgöngur og menningu á Vestfjarðakjálkanum.
- Norðurland vestraFróðleikur um Norðurland vestra: Skagafjörð, Sauðárkrók, Hóla í Hjaltadal, Glaumbæ, Vatnsnes, Hvítserk, Blönduós, hestamennsku og sögustaði Grettis sögu.
- Norðurland eystra og AkureyriFróðleikur um Norðurland eystra: Akureyri, Mývatnssveit, Dettifoss, Goðafoss, Ásbyrgi, Húsavík, Siglufjörð, Grímsey og Demantshringinn.
- Austurland og AustfirðirFróðleikur um Austurland: Egilsstaði, Seyðisfjörð, Borgarfjörð eystri, Hallormsstaðaskóg, Lagarfljót, Hengifoss, Stuðlagil, Djúpavog og hreindýrin.
- SuðurlandFróðleikur um Suðurland: Selfoss, Hveragerði, Gullfoss, Geysi, Skálholt, Seljalandsfoss, Skógafoss, Vík, Reynisfjöru, Skaftafell, Jökulsárlón og Vestmannaeyjar.
- Hálendið og óbyggðirFróðleikur um miðhálendi Íslands: Landmannalaugar, Laugaveginn, Þórsmörk, Öskju, Kerlingarfjöll, Hveravelli, Kjöl, Sprengisand, F-vegi og öryggi á fjöllum.
Saga
- Saga ÍslandsSaga Íslands í stuttu máli: landnám, þjóðveldisöld, Alþingi, kristnitaka, erlend yfirráð, einokunarverslun, sjálfstæðisbarátta, lýðveldið og nútíminn.
- Landnám ÍslandsFróðleikur um landnám Íslands: papa, Naddodd, Garðar og Hrafna-Flóka, Ingólf Arnarson, Landnámabók, uppruna landnámsmanna og landnámsöskulagið.
- ÞjóðveldisöldFróðleikur um íslenska þjóðveldið 930–1262: goðorð og þing, lögsögumann, fimmtardóm, Grágás, landafundi Grænlands og Vínlands, Sturlungaöld og Gamla sáttmála.
- Alþingi og ÞingvellirSaga Alþingis frá stofnun á Þingvöllum 930 til nútímans: Lögberg, lögrétta, endurreisn 1845, Alþingishúsið og Þingvellir sem þjóðgarður og heimsminjastaður UNESCO.
- Kristnitakan árið 1000Fróðleikur um kristnitökuna á Alþingi árið 999 eða 1000: heiðinn átrúnað, trúboðið, Þorgeir Ljósvetningagoða undir feldinum, málamiðlunina og biskupsstólana.
- Sjálfstæðisbarátta ÍslendingaSaga sjálfstæðisbaráttu Íslendinga á 19. og 20. öld: Fjölnismenn, Jón Sigurðsson, þjóðfundurinn 1851, stjórnarskráin 1874, heimastjórn 1904 og fullveldið 1918.
- Lýðveldið ÍslandFróðleikur um lýðveldið Ísland: hernámið, lýðveldisstofnunina á Þingvöllum 17. júní 1944, forseta Íslands, NATO, bankahrunið og þróun samfélagsins.
- ÞorskastríðinSaga þorskastríðanna milli Íslands og Bretlands 1958–1976: útfærsla landhelginnar í 12, 50 og 200 sjómílur, togvíraklippurnar og stjórnmálaslit við Breta.
Menning
- Íslensk menningYfirlit yfir íslenska menningu: fornbókmenntir, íslenska tungu, tónlist, myndlist, kvikmyndir, matargerð, hátíðir, þjóðsögur, nafnahefðir og íþróttir.
- Íslendingasögur og fornbókmenntirFróðleikur um Íslendingasögur og fornbókmenntir: Njáls sögu, Egils sögu, Laxdælu, Grettis sögu, Eddukvæði, Snorra-Eddu, Heimskringlu og handritaheimkomuna 1971.
- Íslensk tungaAllt um íslenska tungu: uppruna málsins, stafrófið með þ og ð, beygingar, nýyrðasmíð, málvernd, Dag íslenskrar tungu og stöðu íslenskunnar í stafrænum heimi.
- Íslensk tónlistSaga íslenskrar tónlistar: rímur og tvísöngur, þjóðlög, kórahefð, Sinfóníuhljómsveit Íslands, Björk, Sigur Rós, Of Monsters and Men, Laufey og tónlistarhátíðir.
- Íslensk matargerðFróðleikur um íslenskan mat: hefðbundna rétti eins og hangikjöt, kjötsúpu, plokkfisk, skyr, flatkökur og þorramat, auk nútímamatargerðar og drykkja.
- Hátíðir og hefðirYfirlit yfir íslenskar hátíðir og hefðir: jólasveinana þrettán, Grýlu, þorrablót, bolludag, sprengidag, öskudag, sumardaginn fyrsta, 17. júní og áramót.
- Þjóðsögur, álfar og tröllFróðleikur um íslenskar þjóðsögur: huldufólk og álfa, tröll, drauga, útilegumenn, sæskrímsli, Sæmund fróða, landvættina og þjóðsagnasafn Jóns Árnasonar.
- Íslenskar nútímabókmenntirFróðleikur um íslenskar bókmenntir frá 19. öld til nútímans: Jónas Hallgrímsson, Halldór Laxness, skáld 20. aldar, glæpasöguhöfunda og samtímahöfunda.
Samfélag
- Samfélag og stjórnkerfiYfirlit yfir íslenskt samfélag: stjórnskipan, forseta, Alþingi, ríkisstjórn, sveitarfélög, íbúaþróun, velferðarkerfið, heilbrigðisþjónustu og jafnrétti kynjanna.
- Efnahagur og atvinnulífFróðleikur um efnahag Íslands: sjávarútveg og kvótakerfið, ferðaþjónustu, orkufrekan iðnað, hugverkaiðnað, íslensku krónuna, bankahrunið 2008 og vinnumarkaðinn.
- Orkumál og endurnýjanleg orkaFróðleikur um orkumál á Íslandi: vatnsaflsvirkjanir, jarðvarmavirkjanir, hitaveitur, Kárahnjúka, orkuskipti, rafbíla, kolefnisbindingu í bergi og umræðu um virkjanir.
- Menntun og skólakerfiðFróðleikur um íslenska menntakerfið: leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla, sögu menntunar frá Skálholtsskóla, Háskóla Íslands og nám í íslensku.
- Staðreyndir um ÍslandHelstu staðreyndir um Ísland í einni samantekt: landfræði, íbúar, stjórnkerfi, tákn þjóðarinnar, met, veðurmet og yfir 30 skemmtilegar staðreyndir um land og þjóð.
Ferðalög
- Ferðalög um ÍslandHagnýt ferðaráð fyrir Ísland: besti ferðatíminn, akstur og færð, öryggi á ferðalögum, gisting, útivist, almannaréttur, umgengni við náttúruna og neyðarnúmerið 112.
- Gullni hringurinnLeiðarvísir um Gullna hringinn: Þingvelli, Geysi og Gullfoss, vegalengdir, akstursleið, aðra áhugaverða staði á leiðinni eins og Kerið, Skálholt og Friðheima.
- Hringvegurinn – þjóðvegur 1Leiðarvísir um hringveginn, þjóðveg 1: vegalengdir, ferðaáætlun dag fyrir dag, helstu viðkomustaði í hverjum landshluta, akstur á veturna og ráð fyrir hringferðina.
- Þjóðgarðar á ÍslandiFróðleikur um þjóðgarða á Íslandi: Þingvallaþjóðgarð, Vatnajökulsþjóðgarð og Snæfellsjökulsþjóðgarð, gestastofur, gönguleiðir, heimsminjar UNESCO og friðlýst svæði.