Eldfjöll á Íslandi

Hvers vegna gýs svona oft á Íslandi?

Ísland liggur á Mið-Atlantshafshryggnum, þar sem Norður-Ameríkuflekinn og Evrasíuflekinn færast í sundur um tæpa tvo sentímetra á ári. Undir landinu er jafnframt möttulstrókur sem ber heitt efni upp úr iðrum jarðar. Þessi tvö fyrirbæri valda því að kvika leitar upp á yfirborðið mun oftar en annars staðar á úthafshryggjunum. Eldvirka beltið liggur á ská yfir landið, frá Reykjanesi í suðvestri norður um Langjökul og Vatnajökul og að Öxarfirði í norðri.

Tegundir eldgosa

Eldgos á Íslandi eru afar fjölbreytt. Jarðfræðingar greina á milli nokkurra meginflokka:

• Sprungugos verða á löngum gossprungum. Lakagígar og Eldgjá eru dæmi um risastór sprungugos.
• Dyngjugos eru langvinn hraungos úr einum gíg sem mynda breiða, flata skildi, t.d. Skjaldbreið.
• Sprengigos verða þegar gasrík kvika eða kvika og vatn mætast; þau mynda gjósku og öskumekki.
• Gos undir jökli bræða ísinn og valda oft jökulhlaupum, eins og í Grímsvötnum og Kötlu.
• Neðansjávargos geta myndað nýjar eyjar, eins og Surtsey sunnan við Vestmannaeyjar.

Þekktustu eldfjöllin

Hekla

Hekla á Suðurlandi er frægasta eldfjall landsins. Á miðöldum töldu margir Evrópubúar að þar væri inngangurinn að helvíti. Hekla hefur gosið að minnsta kosti tuttugu sinnum frá landnámi; fyrsta skráða gosið varð árið 1104 og það síðasta árið 2000. Fjallið er um 1.491 metri á hæð.

Katla

Katla er undir Mýrdalsjökli og er eitt hættulegasta eldfjall landsins vegna mikilla jökulhlaupa sem fylgja gosum hennar. Síðasta stóra gosið varð árið 1918. Katla er vöktuð náið enda má búast við gosi hvenær sem er.

Grímsvötn

Grímsvötn í Vatnajökli eru virkasta eldstöð landsins. Þar gaus meðal annars 1996 (í Gjálp), 1998, 2004 og 2011. Gosið árið 2011 var kraftmesta gos í Grímsvötnum í meira en öld.

Eyjafjallajökull

Gosið í Eyjafjallajökli vorið 2010 vakti heimsathygli þegar askan lamaði flugumferð í Evrópu í nokkra daga. Hundruð þúsunda flugferða féllu niður og nafn eldfjallsins varð á allra vörum – þó fáir útlendingar gætu borið það fram.

Askja og Bárðarbunga

Í Öskju varð mikið sprengigos árið 1875 sem leiddi til þess að Víti og Öskjuvatn mynduðust. Gosið olli miklum búsifjum á Austurlandi og átti þátt í vesturferðum Íslendinga. Í Holuhrauni, sem tengist eldstöðvakerfi Bárðarbungu, gaus 2014–2015 og rann þá stærsta hraun á Íslandi frá Skaftáreldum.

Stórgos í sögu Íslands

Skaftáreldar og Móðuharðindin

Skaftáreldar hófust 8. júní 1783 þegar um 25 km löng gossprunga opnaðist við Laka. Á átta mánuðum runnu um 15 rúmkílómetrar af hrauni og gífurlegt magn af brennisteinsgasi og flúor barst út í andrúmsloftið. Gasið eitraði gras og drap búfénað í stórum stíl. Í kjölfarið fylgdu Móðuharðindin, þegar um fimmtungur landsmanna lést úr hungri og sjúkdómum. Móðan barst einnig til Evrópu og olli óvenjulegu veðurfari þar. Séra Jón Steingrímsson flutti hina frægu eldmessu á Kirkjubæjarklaustri 20. júlí 1783, og samkvæmt sögunni stöðvaðist hraunið skammt frá kirkjunni.

Eldgosin á Reykjanesskaga

Eftir um 800 ára hlé hófst nýtt eldgosaskeið á Reykjanesskaga árið 2021, þegar gaus í Geldingadölum við Fagradalsfjall. Aftur gaus þar 2022 og 2023. Í nóvember 2023 þurfti að rýma Grindavík vegna kvikugangs undir bænum og frá desember sama ár hafa orðið endurtekin gos við Sundhnúksgígaröðina. Jarðvísindamenn telja líklegt að eldvirkni á skaganum geti varað í áratugi eða jafnvel lengur, með hléum.

Vöktun og almannavarnir

Veðurstofa Íslands vaktar eldstöðvar landsins allan sólarhringinn með jarðskjálftamælum, GPS-mælingum, gasmælum og gervihnattagögnum. Almannavarnir ríkislögreglustjóra samhæfa viðbrögð við náttúruvá. Þegar gos er yfirvofandi eru gefnar út viðvaranir og litakóðar fyrir flug. Ferðamenn ættu ávallt að kynna sér aðstæður á vef Veðurstofunnar og fylgja fyrirmælum yfirvalda um lokanir.