Þjóðveldisöld

Stjórnskipan þjóðveldisins

Á þjóðveldisöld var valdið í höndum goða, sem voru höfðingjar og fóru með goðorð. Goðorð var í senn veraldlegt og trúarlegt vald, og bændur völdu sér goða til að fylgja. Goðorðin gengu í erfðir en þau mátti einnig selja eða gefa. Landinu var skipt í fjóra fjórðunga og í hverjum fjórðungi voru þrjú vorþing, nema í Norðlendingafjórðungi þar sem þau voru fjögur. Í hverju vorþingi voru þrír goðar.

Alþingi kom saman á Þingvöllum á hverju sumri. Lögrétta setti lög og skar úr um lagaágreining. Lögsögumaður var kjörinn til þriggja ára og átti að segja upp lögin af Lögbergi, þriðjung á hverju þingi. Um 1005 var fimmtardómur stofnaður sem eins konar hæstiréttur.

Grágás – lög þjóðveldisins

Lögin voru fyrst skráð veturinn 1117–1118 á bæ Hafliða Mássonar. Lögbók þjóðveldisins er þekkt sem Grágás og er varðveitt í tveimur meginhandritum frá 13. öld. Hún er ein ítarlegasta lögbók miðalda og fjallar meðal annars um erfðir, framfærslu fátækra, vígsmál, landamerki og hreppa. Hreppar, sem voru samhjálparkerfi bænda, eru ein elsta félagslega stofnun landsins.

Landafundir í vestri

Á þjóðveldisöld sigldu Íslendingar lengra vestur en aðrar Evrópuþjóðir. Eiríkur rauði, sem gerður hafði verið útlægur frá Íslandi, fann Grænland og stofnaði þar byggð um 985. Sonur hans, Leifur heppni Eiríksson, sigldi um árið 1000 til Norður-Ameríku og nefndi landið Vínland. Frá þessu segir í Grænlendinga sögu og Eiríks sögu rauða. Fornleifar við L'Anse aux Meadows á Nýfundnalandi staðfesta að norrænir menn höfðu þar viðdvöl. Guðríður Þorbjarnardóttir, sem ól son sinn Snorra á Vínlandi, er stundum kölluð víðförlasta kona miðalda.

Kirkjan og menntun

Eftir kristnitökuna efldist kirkjan. Biskupsstóll var stofnaður í Skálholti 1056 og á Hólum 1106. Við biskupsstólana voru skólar og klaustur voru stofnuð, það fyrsta á Þingeyrum 1133. Tíundarlögin 1096–1097 voru fyrsti skattur á Íslandi. Á 12. öld var farið að rita á íslensku og Ari fróði Þorgilsson ritaði Íslendingabók um 1122–1133.

Sturlungaöld og endalok þjóðveldisins

Á 13. öld söfnuðust goðorðin á hendur fárra höfðingjaætta, svo sem Sturlunga, Haukdæla, Oddaverja, Ásbirninga og Svínfellinga. Tímabilið frá um 1220 til 1264 er kennt við Sturlunga og einkenndist af hörðum átökum. Í Örlygsstaðabardaga 1238 féllu um 50 manns og Flugumýrarbrenna 1253 er eitt frægasta ódæðisverk tímabilsins. Hákon gamli Noregskonungur nýtti sér ástandið, og með Gamla sáttmála 1262–1264 gengust Íslendingar undir Noregskonung. Þar með lauk þjóðveldinu.