Jarðfræði Íslands
Ísland er eins og opin kennslubók í jarðfræði. Hvergi annars staðar á jörðinni rís úthafshryggur jafn greinilega upp úr sjó. Hér má ganga á milli jarðskorpufleka, sjá nýtt land verða til og fylgjast með því hvernig ís og vatn móta landslagið.
Á mótum tveggja fleka
Mið-Atlantshafshryggurinn liggur eftir endilöngu Atlantshafi og markar skil milli Norður-Ameríkuflekans og Evrasíuflekans. Flekarnir færast í sundur um tæpa tvo sentímetra á ári og í sprungunni sem myndast streymir kvika upp og myndar nýja jarðskorpu. Á Íslandi má sjá flekaskilin berum augum, til dæmis á Þingvöllum þar sem Almannagjá og aðrar gjár marka austurbrún Norður-Ameríkuflekans. Í gjánni Silfru er hægt að kafa eða snorkla í tæru lindarvatni á milli flekanna.
Heitur reitur undir Íslandi
Úthafshryggurinn einn og sér skýrir ekki hvers vegna Ísland rís upp úr hafinu. Undir landinu er möttulstrókur, svokallaður heitur reitur, þar sem óvenjuheitt efni rís úr möttli jarðar. Samspil hryggjarins og heita reitsins veldur því að kvikuframleiðsla hér er margfalt meiri en annars staðar á hryggnum, og því hefur hér myndast heilt land. Miðja heita reitsins er talin vera undir norðvestanverðum Vatnajökli.
Aldur landsins
Ísland er ungt land. Elsta bergið er á Vestfjörðum og austast á Austfjörðum, um 13–16 milljóna ára gamalt. Eftir því sem nær dregur gosbeltinu yngist bergið, því þar er landið enn að myndast. Berggrunni landsins er gjarnan skipt í fjögur jarðlagasnið:
| Jarðmyndun | Aldur | Einkenni |
|---|---|---|
| Tertíer blágrýtismyndun | eldri en 3,3 milljón ára | Hraunlög hvert ofan á öðru, t.d. á Vestfjörðum |
| Grágrýtismyndun | 3,3–0,8 milljón ára | Hraun og jökulbergslög frá ísöld |
| Móbergsmyndun | yngri en 0,8 milljón ára | Móberg og bólstraberg úr gosum undir jökli |
| Nútímahraun | síðustu 11.700 ár | Hraun og gjóska frá lokum ísaldar |
Jarðskjálftar
Jarðskjálftar eru tíðir á Íslandi en flestir eru litlir og finnast ekki. Stærstu skjálftarnir verða á tveimur þverbrotabeltum: Suðurlandsbrotabeltinu og Tjörnesbrotabeltinu fyrir norðan. Í Suðurlandsskjálftunum árið 2000 og 2008 urðu miklar skemmdir á húsum en ekkert manntjón. Í Suðurlandsskjálftanum mikla 1784 hrundu hins vegar hundruð bæja. Þótt skjálftarnir séu tíðir eru íslensk hús byggð samkvæmt ströngum kröfum um jarðskjálftaþol.
Jarðminjar og jarðvangar
- Surtsey – eyja sem myndaðist í gosi 1963–1967 og var tekin á heimsminjaskrá UNESCO árið 2008. Þar fylgjast vísindamenn með því hvernig líf nemur land.
- Stuðlaberg – sexstrendir stuðlar myndast við hæga kólnun hrauns; þekktir staðir eru Svartifoss, Reynisfjara, Stuðlagil og Hljóðaklettar.
- Katla UNESCO Global Geopark – fyrsti jarðvangur landsins, viðurkenndur árið 2011.
- Reykjanes UNESCO Global Geopark – viðurkenndur árið 2015, þar sem flekaskilin ganga á land.
- Ásbyrgi – hóflaga gljúfur sem talið er hafa myndast í hamfarahlaupum í Jökulsá á Fjöllum.
- Hraundrangar og gervigígar – t.d. Skútustaðagígar við Mývatn, sem mynduðust þegar hraun rann yfir votlendi.
Íslensk jarðvísindi á alþjóðavettvangi
Íslensk jarðvísindi eru virt um allan heim. Mörg alþjóðleg fræðiorð eru íslensk að uppruna, svo sem „geysir“ og „jökulhlaup“, sem notuð eru í vísindagreinum á mörgum tungumálum. Jarðvísindastofnun Háskóla Íslands og Veðurstofa Íslands stunda umfangsmiklar rannsóknir á eldvirkni, jarðskjálftum og jöklum.
Algengar spurningar
Er hægt að standa á milli tveggja heimsálfa á Íslandi?
Já, á Reykjanesi er „Brúin milli heimsálfa“ yfir sprungu á flekaskilunum og á Þingvöllum má ganga um Almannagjá.
Hversu gamalt er Ísland?
Elsta berg á Íslandi er um 16 milljóna ára gamalt, sem er ungt á jarðfræðilegan mælikvarða.
Hvað er Silfra?
Silfra er gjá í Þingvallavatni milli jarðskorpuflekanna þar sem hægt er að kafa og snorkla í kristaltæru lindarvatni.