Orkumál og endurnýjanleg orka

Frá kolum til hreinnar orku

Í byrjun 20. aldar var mór, sauðatað og innflutt kol helsta eldsneyti Íslendinga. Fyrsta vatnsaflsvirkjunin var reist í Hafnarfirði árið 1904 og Elliðaárvirkjun tók til starfa í Reykjavík 1921. Hitaveita Reykjavíkur hóf að leggja heitt vatn í hús árið 1930. Olíukreppurnar á 8. áratugnum ýttu mjög á eftir hitaveituvæðingu landsins, og í dag eru um 90% húsa hituð með jarðhita. Það sparar þjóðinni gríðarlega fjármuni og losun gróðurhúsalofttegunda á hverju ári.

Vatnsafl

Landsvirkjun var stofnuð árið 1965 og fyrsta stórvirkjun hennar, Búrfellsvirkjun í Þjórsá, var tekin í notkun 1969, samhliða álverinu í Straumsvík. Síðan hafa verið reistar fjölmargar virkjanir, einkum í Þjórsá og Tungnaá.

Jarðvarmi

Jarðvarmavirkjanir nýta gufu og heitt vatn af háhitasvæðum til að framleiða rafmagn og heitt vatn fyrir hitaveitur. Hellisheiðarvirkjun er ein stærsta jarðvarmavirkjun heims. Svartsengi á Reykjanesi var fyrsta virkjunin sem framleiddi bæði rafmagn og heitt vatn fyrir hitaveitu, og affallsvatn þaðan myndaði Bláa lónið. Íslendingar hafa miðlað þekkingu sinni á jarðvarma til landa um allan heim, meðal annars í gegnum Jarðhitaskóla GRÓ sem starfað hefur frá 1979.

Umdeildar virkjanir

Ekki eru allir sáttir við virkjanir. Kárahnjúkavirkjun á Austurlandi var reist þrátt fyrir hörð mótmæli, enda fór stórt svæði ósnortinna víðerna undir Hálslón. Umræðan um virkjanir og náttúruvernd hefur verið ein heitasta pólitíska deilan á Íslandi síðustu áratugi. Til að skapa sátt var sett á fót rammaáætlun, þar sem virkjunarkostir eru flokkaðir í orkunýtingarflokk, biðflokk og verndarflokk.

Orkuskipti og samgöngur

Þrátt fyrir græna raforku og húshitun eru samgöngur, sjávarútvegur og flug enn að mestu knúin jarðefnaeldsneyti. Stjórnvöld stefna að orkuskiptum og kolefnishlutleysi árið 2040. Rafbílum hefur fjölgað hratt og um tíma var hlutfall þeirra meðal nýskráðra bíla eitt hið hæsta í heiminum, næst á eftir Noregi. Unnið er að rafvæðingu hafna, framleiðslu rafeldsneytis og vetnis og aukinni nýtingu vindorku.

Vindorka

Vindorka hefur lítið verið nýtt á Íslandi til þessa, þrátt fyrir mikinn vind. Tilraunavindmyllur Landsvirkjunar við Búrfell hafa sýnt góða nýtingu, og fyrsti vindorkugarður Landsvirkjunar, Búrfellslundur, er í uppbyggingu. Umræða er þó um sjónræn áhrif vindmylla á landslag.