Jarðhiti og hverir

Háhiti og lághiti

Jarðhitasvæðum er skipt í tvo flokka. Háhitasvæði eru innan virka gosbeltisins og þar er hitinn yfir 200 °C á eins kílómetra dýpi. Þar eru gufuhverir, leirhverir og brennisteinsþúfur, og jarðvegurinn er oft litríkur af útfellingum. Dæmi eru Hengill, Krýsuvík, Námaskarð, Kerlingarfjöll og Torfajökulssvæðið. Lághitasvæði eru utan gosbeltisins og þar er hitinn undir 150 °C. Þar eru vatnshverir og laugar sem nýttar hafa verið til hitunar, gróðurhúsaræktar og baða.

Geysir og Strokkur

Geysir í Haukadal hefur gefið goshverum um allan heim nafn sitt – enska orðið „geyser“ er dregið af honum. Fyrstu áreiðanlegu heimildir um Geysi eru frá 17. öld. Á sínum bestu árum gat hann gosið allt að 70–80 metra hátt, en hann gýs nú sjaldan. Jarðskjálftar hafa í gegnum aldirnar ýmist vakið hann eða svæft.

Skammt frá er Strokkur, virkasti goshver landsins, sem gýs á 5–10 mínútna fresti. Vatnssúlan nær yfirleitt 15–20 metra hæð en getur farið upp í 40 metra. Haukadalur er einn þriggja áfangastaða Gullna hringsins.

Aðrir þekktir hverir og laugar

• Deildartunguhver í Reykholtsdal er vatnsmesti hver Evrópu, um 180 lítrar á sekúndu af nær sjóðandi vatni.
• Hveravellir á Kili eru eitt fegursta hverasvæði landsins, með bláum hverum og hverahrúðri.
• Námaskarð við Mývatn er háhitasvæði með bullandi leirhverum og gufuaugum.
• Gunnuhver á Reykjanesi dregur nafn sitt af draugnum Gunnu sem sagan segir að hafi verið kveðin niður í hvernum.
• Seltún í Krýsuvík er litríkt háhitasvæði skammt frá höfuðborgarsvæðinu.
• Reykjadalur ofan Hveragerðis er vinsæl gönguleið að heitum læk sem baða má sig í.

Sundlaugamenning

Sundlaugar eru hornsteinn íslensks samfélags. Í nær hverju byggðarlagi er sundlaug með heitum pottum, og þangað fer fólk á öllum aldri til að synda, slaka á og spjalla. Heiti potturinn er oft kallaður „þjóðarsamkunda“ Íslendinga, þar sem rætt er um stjórnmál, veðrið og daginn og veginn. Sundkennsla er skyldunámsgrein í grunnskólum.

Frægar baðlaugar eru meðal annars Bláa lónið á Reykjanesi, Jarðböðin við Mývatn, Sky Lagoon á höfuðborgarsvæðinu, Vök við Egilsstaði, Hvammsvík í Hvalfirði og Gamla laugin á Flúðum, sem er elsta sundlaug landsins, gerð árið 1891.

Nýting jarðhitans

Hitaveita Reykjavíkur hóf starfsemi árið 1930 og á næstu áratugum var nær allt landið hitaveituvætt. Í dag eru um 90% heimila hituð með jarðhita. Auk húshitunar er jarðhiti nýttur til raforkuframleiðslu, í gróðurhúsum, fiskeldi, snjóbræðslu gangstétta og iðnaði. Stærstu jarðvarmavirkjanirnar eru Hellisheiðarvirkjun, Nesjavallavirkjun, Svartsengi, Reykjanesvirkjun, Krafla og Þeistareykir. Nánar er fjallað um þetta á síðunni um orkumál.