Íslensk tunga

Uppruni og saga

Íslenska er komin af fornnorrænu, sem töluð var á Norðurlöndum á víkingaöld. Vegna einangrunar landsins og sterkrar ritmenningar hefur málið varðveist betur en önnur norræn mál. Mestar breytingar hafa orðið á framburði, en beygingakerfið og orðaforðinn eru að mestu hin sömu. Færeyska er skyldasta málið, en aðrir Norðurlandabúar skilja íslensku sjaldnast nema þeir hafi lært hana.

Íslenska stafrófið

Íslenska stafrófið hefur 32 bókstafi:

A Á B D Ð E É F G H I Í J K L M N O Ó P R S T U Ú V X Y Ý Þ Æ Ö

Stafirnir C, Q, W og Z eru ekki hluti af stafrófinu og eru aðeins notaðir í erlendum orðum og nöfnum. Z var felld úr opinberri stafsetningu árið 1974. Þ (þorn) er borinn fram eins og „th“ í enska orðinu „thing“ en Ð (eð) eins og „th“ í „this“. Ð kemur aldrei fyrir í upphafi orðs.

Málfræði

Íslenska er beygingamál. Nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og töluorð beygjast í fjórum föllum, tveimur tölum og þremur kynjum. Sagnir beygjast í persónum, tölum, tíðum, háttum og myndum. Þetta gerir málið krefjandi fyrir þá sem læra það, en jafnframt nákvæmt og sveigjanlegt.

Nýyrði og málrækt

Í stað þess að taka upp erlend orð hafa Íslendingar lengi búið til ný orð úr íslenskum stofnum. Þessi málstefna er kölluð hreintungustefna og á rætur að rekja til 18. og 19. aldar. Íslensk málnefnd og Árnastofnun sinna málrækt og íðorðastarfi.

Dagur íslenskrar tungu

Dagur íslenskrar tungu er haldinn 16. nóvember ár hvert, á fæðingardegi Jónasar Hallgrímssonar skálds (1807–1845). Jónas var einn helsti nýyrðasmiður Íslandssögunnar og bjó meðal annars til orðin „sjónauki“, „aðdráttarafl“ og „sporbaugur“. Á deginum eru veitt Verðlaun Jónasar Hallgrímssonar til þeirra sem hafa unnið íslenskri tungu gagn.

Íslenskan í nútímanum

Íslenskan stendur frammi fyrir nýjum áskorunum. Enska er ríkjandi í tölvum, streymisveitum og samfélagsmiðlum, og börn og ungmenni nota hana í auknum mæli. Stjórnvöld hafa því fjárfest í máltækni svo að hægt sé að tala við tæki og forrit á íslensku. Um leið hefur fjöldi íbúa af erlendum uppruna aukist og kennsla í íslensku sem öðru máli hefur orðið mikilvægari en nokkru sinni fyrr.