Samfélag og stjórnkerfi

Stjórnskipan

Samkvæmt stjórnarskránni frá 1944 er Ísland lýðveldi með þingbundinni stjórn. Ríkisvaldinu er skipt í þrennt: löggjafarvaldið er hjá Alþingi og forseta, framkvæmdarvaldið hjá forseta og ríkisstjórn og dómsvaldið hjá dómstólum. Í reynd fara ráðherrar með framkvæmdarvaldið og forsetinn hefur fyrst og fremst táknrænt hlutverk. Forsetinn getur þó synjað lögum staðfestingar og vísað þeim í þjóðaratkvæði, eins og Ólafur Ragnar Grímsson gerði með fjölmiðlalögin 2004 og Icesave-lögin 2010 og 2011.

Ríkisstjórn og stjórnmálaflokkar

Ríkisstjórnir á Íslandi eru nær alltaf samsteypustjórnir tveggja eða fleiri flokka. Forsætisráðherra fer fyrir ríkisstjórninni. Meðal helstu stjórnmálaflokka síðustu ára eru Sjálfstæðisflokkurinn, Samfylkingin, Framsóknarflokkurinn, Viðreisn, Flokkur fólksins, Miðflokkurinn, Píratar og Vinstrihreyfingin – grænt framboð. Kosningaþátttaka er jafnan mikil, um 80%.

Dómstólar

Dómskerfið er þrískipt. Héraðsdómstólar eru átta og dæma í fyrsta dómstigi. Landsréttur, sem tók til starfa 1. janúar 2018, er millidómstig, og Hæstiréttur Íslands, stofnaður 1920, er æðsti dómstóll landsins.

Sveitarfélög

Sveitarfélögin sjá um leikskóla, grunnskóla, félagsþjónustu, skipulagsmál og ýmsa aðra nærþjónustu. Þeim hefur fækkað mikið með sameiningum: árið 1950 voru þau um 230 en nú eru þau rúmlega 60. Sveitarstjórnarkosningar fara fram á fjögurra ára fresti.

Íbúar og fólksfjölgun

Íbúum Íslands hefur fjölgað hratt á síðustu árum, einkum vegna aðflutnings fólks. Um fimmtungur landsmanna er nú af erlendum uppruna og stærsti hópurinn kemur frá Póllandi. Lífslíkur eru meðal þeirra hæstu í heimi, um 81 ár hjá körlum og 84 ár hjá konum.

Velferð og heilbrigði

Á Íslandi er norrænt velferðarkerfi sem fjármagnað er með sköttum. Heilbrigðisþjónusta er aðgengileg öllum sem eru sjúkratryggðir og Landspítali – háskólasjúkrahús er stærsta sjúkrahús landsins. Fæðingarorlof er tólf mánuðir og skiptist á milli foreldra. Lífeyriskerfið byggir á almannatryggingum og sjóðsöfnun í lífeyrissjóðum, sem eru með þeim stærstu í heimi miðað við landsframleiðslu.

Jafnrétti kynjanna

Ísland hefur verið í efsta sæti á jafnréttislista Alþjóðaefnahagsráðsins (World Economic Forum) í meira en áratug. Hinn 24. október 1975 lögðu um 90% íslenskra kvenna niður störf á kvennafrídeginum til að sýna fram á mikilvægi sitt. Árið 1980 var Vigdís Finnbogadóttir kjörin forseti. Árið 2018 tóku gildi lög um jafnlaunavottun, sem skylda fyrirtæki til að sýna fram á að þau greiði konum og körlum sömu laun fyrir sambærileg störf.

Öryggi og traust

Ísland er jafnan ofarlega á lista yfir friðsælustu lönd heims (Global Peace Index). Glæpatíðni er lág og lögreglumenn bera almennt ekki skotvopn. Samfélagið er fámennt og náið, og þess er stundum getið í gamni að „allir þekki alla“. Íslensk erfðagreining hefur sett saman ættfræðigrunninn Íslendingabók þar sem flestir landsmenn geta rakið ættir sínar saman.