Íslendingasögur og fornbókmenntir
Íslendingasögurnar eru eitt merkasta framlag Íslendinga til heimsbókmenntanna. Þær voru ritaðar á 13. og 14. öld af óþekktum höfundum og segja frá lífi, deilum og örlögum fólks á Íslandi á söguöld, um 930–1030.
Hvað eru Íslendingasögur?
Íslendingasögur eru óbundið mál í raunsæjum og hlutlægum stíl. Sögumaður lýsir atburðum en segir sjaldnast frá hugsunum persónanna, heldur lætur orð þeirra og gerðir tala. Sögurnar fjalla oft um heiður, hefnd, ást og örlög, og ættartölur og staðhættir eru nákvæmlega raktir. Þótt sögurnar byggi á raunverulegum persónum og munnmælum eru þær skáldverk og fræðimenn deila um hversu mikið sögulegt gildi þær hafa.
Þekktustu sögurnar
| Saga | Aðalpersónur | Sögusvið | Efni |
|---|---|---|---|
| Njáls saga | Njáll, Gunnar á Hlíðarenda, Hallgerður | Suðurland | Vinátta, deilur og Njálsbrenna |
| Egils saga | Egill Skallagrímsson | Borgarfjörður, Noregur, England | Víkingur og stórskáld |
| Laxdæla saga | Guðrún Ósvífursdóttir, Kjartan, Bolli | Dalir | Ástarþríhyrningur og harmleikur |
| Grettis saga | Grettir Ásmundarson | Norðurland, Drangey | Útlagi og kraftajötunn |
| Gísla saga Súrssonar | Gísli Súrsson | Vestfirðir | Útlegð og tryggð |
| Hrafnkels saga | Hrafnkell Freysgoði | Austurland | Vald, hroki og auðmýkt |
| Eyrbyggja saga | Snorri goði | Snæfellsnes | Draugar og höfðingjar |
| Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða | Eiríkur, Leifur, Guðríður | Grænland, Vínland | Landafundir |
Frægar tilvitnanir
- „Fögur er hlíðin“ – Gunnar á Hlíðarenda í Njáls sögu, þegar hann ákveður að fara hvergi.
- „Þeim var ek verst er ek unna mest“ – Guðrún Ósvífursdóttir í lok Laxdæla sögu.
- „Ungur var ek forðum, fór ek einn saman“ – úr Hávamálum, einu Eddukvæðanna.
Eddurnar og konungasögur
Eddukvæði eru forn kvæði um norræn goð og hetjur, meðal annars Völuspá, Hávamál og Þrymskviða. Þau eru flest varðveitt í Konungsbók Eddukvæða (Codex Regius) frá um 1270. Snorra-Edda er kennslubók í skáldskaparlist eftir Snorra Sturluson og helsta heimild um norræna goðafræði. Snorri skrifaði einnig Heimskringlu, sögu Noregskonunga. Aðrar tegundir fornsagna eru biskupasögur, samtíðarsögur á borð við Sturlungu, riddarasögur og fornaldarsögur Norðurlanda.
Handritin og heimkoman
Á 17. og 18. öld söfnuðu fræðimenn íslenskum handritum og fluttu þau til Kaupmannahafnar og Stokkhólms. Árni Magnússon (1663–1730) var afkastamesti safnarinn. Í brunanum mikla í Kaupmannahöfn 1728 glataðist hluti safnsins. Eftir langa baráttu samþykktu Danir að skila handritunum og 21. apríl 1971 komu fyrstu tvö handritin, Konungsbók Eddukvæða og Flateyjarbók, til Reykjavíkur með danska varðskipinu Vædderen. Þúsundir manna fögnuðu á hafnarbakkanum. Handritin eru nú varðveitt hjá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og til sýnis í Eddu, húsi íslenskunnar.
Sögurnar í dag
Íslendingasögurnar hafa verið þýddar á tugi tungumála og hafa haft áhrif á höfunda á borð við J. R. R. Tolkien og Jorge Luis Borges. Á Íslandi eru þær lesnar í skólum og sögusetur víða um land kynna þær fyrir gestum, svo sem Landnámssetrið í Borgarnesi og Sögusetrið á Hvolsvelli. Handritasafn Árna Magnússonar er á skrá UNESCO yfir minni heimsins.
Algengar spurningar
Hver skrifaði Íslendingasögurnar?
Höfundar flestra sagnanna eru óþekktir. Sumir telja að Snorri Sturluson hafi skrifað Egils sögu.
Hvaða Íslendingasaga er þekktust?
Njáls saga er lengst og þekktust Íslendingasagna og af mörgum talin fremst þeirra.