Fossar á Íslandi

Hvers vegna eru svona margir fossar á Íslandi?

Fossar myndast þar sem vatnsföll falla fram af misharðum jarðlögum. Á Íslandi liggja hraunlög hvert ofan á öðru og á milli þeirra eru mýkri millilög. Árnar grafa auðveldlega í mjúku lögin en harða basaltið stendur eftir sem brún. Við þetta bætist að jöklar ísaldar grófu djúpa dali og skildu eftir sig hamrabelti þar sem hliðarár steypast niður. Mikil úrkoma og leysingavatn frá jöklum tryggja svo að nóg vatn er í ánum.

Frægustu fossar landsins

Gullfoss

Gullfoss er einn af þremur viðkomustöðum Gullna hringsins. Hvítá fellur þar í tveimur þrepum ofan í þröngt gljúfur. Í byrjun 20. aldar stóð til að virkja fossinn, en sagan segir að Sigríður Tómasdóttir í Brattholti hafi barist gegn því af hörku. Hún er oft nefnd fyrsti umhverfisverndarsinni Íslands. Gullfoss var friðlýstur árið 1979.

Dettifoss

Dettifoss í Jökulsárgljúfrum er aflmesti foss Evrópu. Hann er um 100 metra breiður og fellur 44 metra niður í gljúfrið. Meðalrennsli er um 190 rúmmetrar á sekúndu, en í flóðum getur það orðið margfalt meira. Skammt ofan við hann er Selfoss og neðar Hafragilsfoss.

Skógafoss og Seljalandsfoss

Þessir tveir fossar undir Eyjafjöllum eru meðal mest mynduðu staða landsins. Skógafoss er 60 metra hár og 25 metra breiður; samkvæmt þjóðsögunni faldi landnámsmaðurinn Þrasi gullkistu á bak við hann. Við Seljalandsfoss liggur göngustígur á bak við fossinn og skammt frá er Gljúfrabúi sem fellur inni í þröngu gili.

Goðafoss

Goðafoss í Skjálfandafljóti er nátengdur kristnitökunni. Sagan segir að Þorgeir Ljósvetningagoði hafi kastað goðalíkneskjum sínum í fossinn eftir að kristni var lögtekin á Alþingi árið 1000.

Fossar og virkjanir

Á 20. öld var mikil umræða um hvort virkja ætti stærstu fossana. Sumir fossar hafa horfið eða misst mikið af vatni sínu vegna virkjana, en aðrir hafa verið friðlýstir. Umræðan um verndun fossa og víðerna er enn lifandi þáttur í íslenskum stjórnmálum. Lestu meira um það á síðunni um orkumál.