Gróður og flóra Íslands
Íslensk flóra er fremur fáskrúðug en harðger. Hér vaxa um 490 tegundir æðplantna, auk mikils fjölda mosa, fléttna og sveppa. Gróðurinn hefur orðið fyrir miklum áhrifum af búsetu manna, en á síðustu áratugum hefur skógrækt og landgræðsla snúið vörn í sókn.
Gróðurfar við landnám og síðar
Samkvæmt Íslendingabók Ara fróða var landið „viði vaxið á milli fjalls og fjöru“ þegar landnámsmenn komu. Talið er að birkiskógur og kjarr hafi þakið um fjórðung landsins. Með búsetu manna var skógurinn höggvinn til eldiviðar og kolagerðar, og beit sauðfjár hélt nýgræðingi niðri. Í kjölfarið tók jarðvegsrof við, einkum á eldfjallasvæðum þar sem jarðvegur er laus í sér. Talið er að um helmingur gróðurþekjunnar og jarðvegsins hafi tapast frá landnámi.
Helstu gróðurlendi
- Mosaþembur – einkum á hraunum. Hraungambri þekur stór svæði og er afar viðkvæmur fyrir traðki.
- Lyngmóar – krækilyng, bláberjalyng, beitilyng og sortulyng eru algeng á þurrlendi.
- Votlendi – mýrar og flóar sem binda mikið kolefni. Mikið var ræst fram á 20. öld.
- Birkiskógar og kjarr – þekja um 1,5% landsins. Hallormsstaðaskógur, Vaglaskógur og Þórsmörk eru þekktastir.
- Melar og auðnir – stór hluti hálendisins er gróðursnauður en þar lifa harðgerar plöntur eins og lambagras og geldingahnappur.
Íslensk blóm og nytjajurtir
Holtasóley var valin þjóðarblóm Íslendinga árið 2004. Aðrar einkennisplöntur eru eyrarrós, sem litar áreyrar skærbleikar á sumrin, blóðberg, sem notað er í te og krydd, gleym-mér-ei og fífa. Fjallagrös eru fléttur sem nýttar hafa verið til matar og lækninga frá fornu fari, og hvönn var ræktuð í hvannagörðum á miðöldum. Söl, sem eru rauðþörungar, voru tínd í fjörum og borðuð.
Lúpínan – umdeildur landnemi
Alaskalúpína var flutt til landsins árið 1945 til landgræðslu. Hún bindur köfnunarefni, vex hratt og hefur grætt upp stór svæði af örfoka landi. Á hinn bóginn hefur hún breiðst út yfir lyngmóa og annan upprunalegan gróður. Lúpínan er því eitt umdeildasta umhverfismálið á Íslandi og skiptast menn í fylkingar með og á móti henni. Blá lúpínubreiðan í júní er þó óneitanlega fögur sjón.
Skógrækt og landgræðsla
Sandgræðsla Íslands var stofnuð árið 1907 og er ein elsta stofnun sinnar tegundar í heiminum. Skógrækt ríkisins var stofnuð sama ár. Árið 2024 voru stofnanirnar sameinaðar í Land og skóg. Á síðustu áratugum hefur skógrækt aukist mikið og nýir skógar eru ræktaðir úr birki, sitkagreni, stafafuru, lerki og alaskaösp. Skógrækt er einnig liður í aðgerðum Íslands gegn loftslagsbreytingum, auk endurheimtar votlendis.
| Planta | Tegund | Hvar |
|---|---|---|
| Holtasóley | Blómplanta | Melar og holt um land allt |
| Birki | Tré | Skógar og kjarr |
| Eyrarrós | Blómplanta | Áreyrar og sandar |
| Hraungambri | Mosi | Hraun |
| Fjallagrös | Flétta | Heiðar og móar |
| Alaskalúpína | Innflutt blómplanta | Víða, einkum á röskuðu landi |
Algengar spurningar
Hvert er þjóðarblóm Íslands?
Holtasóley var valin þjóðarblóm Íslands árið 2004.
Af hverju eru svona fá tré á Íslandi?
Við landnám var mikið birkiskóglendi, en það var höggvið og beitt. Veðurfar og jarðvegsrof hindruðu svo að skógurinn næði sér aftur.
Má ganga á mosa á Íslandi?
Best er að forðast það. Mosinn er afar viðkvæmur og getur verið áratugi að jafna sig eftir traðk.