Þorskastríðin
Þorskastríðin voru þrjár deilur Íslendinga og Breta um fiskveiðiréttindi á árunum 1958–1976. Smáþjóð án hers hafði betur gegn einu af stórveldum heimsins – og átti með því þátt í að móta alþjóðlegan hafrétt.
Aðdragandi
Fiskveiðar hafa verið lífæð íslensks efnahagslífs í meira en öld. Eftir síðari heimsstyrjöld óttuðust Íslendingar ofveiði erlendra togara á fiskimiðunum, einkum breskra. Árið 1952 var landhelgin færð út í fjórar sjómílur og firðir og flóar lokaðir, sem leiddi til löndunarbanns á íslenskan fisk í Bretlandi.
Fyrsta þorskastríðið 1958–1961
Hinn 1. september 1958 færðu Íslendingar fiskveiðilögsöguna út í 12 sjómílur. Bretar neituðu að viðurkenna það og sendu herskip til að vernda togara sína. Varðskip Landhelgisgæslunnar reyndu að taka togara og árekstrar urðu tíðir. Deilunni lauk með samkomulagi árið 1961, þar sem Bretar viðurkenndu 12 mílurnar gegn tímabundnum veiðiheimildum.
Annað þorskastríðið 1972–1973
Árið 1972 var landhelgin færð út í 50 sjómílur. Þá tók Landhelgisgæslan í notkun togvíraklippur, sem skáru á togvíra bresku togaranna svo að vörpurnar sukku til botns. Klippurnar reyndust áhrifaríkt vopn. Bretar sendu aftur freigátur á miðin. Deilunni lauk með bráðabirgðasamkomulagi í nóvember 1973.
Þriðja þorskastríðið 1975–1976
Í október 1975 var fiskveiðilögsagan færð út í 200 sjómílur. Þetta var harðasta þorskastríðið: freigátur sigldu ítrekað á varðskipin Þór, Tý, Ægi og Óðin, og í febrúar 1976 slitu Íslendingar stjórnmálasambandi við Breta – í fyrsta sinn sem slíkt gerðist milli tveggja NATO-ríkja. Ísland hótaði jafnframt að segja sig úr NATO og loka herstöðinni í Keflavík, sem hafði mikla hernaðarlega þýðingu í kalda stríðinu. Með milligöngu Norðmanna náðist samkomulag í Ósló 1. júní 1976 og Bretar viðurkenndu í raun 200 mílna lögsöguna.
| Ár | Lögsaga | Helstu atburðir |
|---|---|---|
| 1901 | 3 sjómílur | Samningur Dana og Breta |
| 1952 | 4 sjómílur | Löndunarbann í Bretlandi |
| 1958 | 12 sjómílur | Fyrsta þorskastríðið |
| 1972 | 50 sjómílur | Togvíraklippurnar koma til sögunnar |
| 1975 | 200 sjómílur | Stjórnmálaslit við Breta 1976 |
Afleiðingar
Sigur Íslendinga í þorskastríðunum tryggði þeim full yfirráð yfir auðugum fiskimiðum og lagði grunninn að efnahagslegri velsæld síðari áratuga. Á sama tíma varð 200 mílna efnahagslögsaga viðurkennd í hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem samþykktur var árið 1982. Til að vernda fiskistofnana var síðar komið á kvótakerfi, sem enn er umdeilt. Í breskum hafnarbæjum á borð við Hull og Grimsby hafði niðurstaðan hins vegar alvarlegar afleiðingar og þúsundir sjómanna misstu vinnuna.
Algengar spurningar
Hvað voru þorskastríðin mörg?
Þau voru þrjú: 1958–1961, 1972–1973 og 1975–1976.
Voru notuð vopn í þorskastríðunum?
Nær eingöngu var beitt ásiglingum og togvíraklippum. Nokkrum sinnum var skotið viðvörunarskotum, en í raun var ekki um eiginlegt stríð að ræða.