Þjóðsögur, álfar og tröll

Þjóðsagnasöfnun

Innblásinn af Grimmsbræðrum hóf Jón Árnason bókavörður að safna íslenskum þjóðsögum ásamt Magnúsi Grímssyni um miðja 19. öld. Safnið *Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri* kom út í Leipzig 1862–1864. Síðar bættust við fleiri söfn, meðal annars eftir Ólaf Davíðsson, Sigfús Sigfússon og Jón Þorkelsson. Í gagnagrunninum Sagnagrunni má finna þúsundir sagna og tengsl þeirra við staði um land allt.

Huldufólk og álfar

Huldufólk er fólk sem býr í steinum, hólum og klettum og er ósýnilegt mönnum nema það vilji sjálft láta sjá sig. Það lifir líku lífi og mennirnir, heldur búfé, stundar kirkjugöngu og er oft fegurra og ríkara. Samkvæmt einni sögu eru huldufólkið börn Evu sem hún faldi fyrir Guði vegna þess að þau voru óhrein – og Guð sagði að það sem hún faldi fyrir honum skyldi vera hulið mönnum.

Trúin á huldufólk lifir enn að einhverju leyti. Vegagerð hefur stundum þurft að taka tillit til álfasteina og í könnunum segist stór hluti Íslendinga ekki vilja útiloka tilvist huldufólks. Á þrettándanum og gamlárskvöld flytja álfar búferlum og þá er vissara að láta ljós loga og bjóða þeim góðgerðir.

Tröll

Tröll eru risavaxnar verur sem búa í fjöllum og hellum. Mörg þeirra verða að steini ef sólin skín á þau. Fjölmörg náttúrufyrirbæri eru sögð vera steinrunnin tröll, til dæmis Reynisdrangar við Vík, Hvítserkur á Vatnsnesi og Trölli á Tröllaskaga. Tröllskessan Grýla og synir hennar, jólasveinarnir, eru þekktustu tröll landsins.

Draugar og afturgöngur

Íslenskar draugasögur eru margar og magnaðar. Frægust er sagan af Djáknanum á Myrká, sem drukknaði á leið til unnustu sinnar Guðrúnar en sótti hana samt á jólunum. Á leiðinni kvað hann: „Máninn líður, dauðinn ríður, sérðu ekki hvítan blett í hnakka mínum, Garún, Garún?“ Aðrir kunnir draugar eru Írafells-Móri og Þorgeirsboli. Mórar og skottur voru draugar sem fylgdu ákveðnum ættum í marga ættliði.

Útilegumenn

Útilegumenn voru útlagar sem lifðu á hálendinu. Þekktastir eru Fjalla-Eyvindur og Halla, sem voru raunverulegar persónur á 18. öld og dvöldu á ýmsum stöðum á hálendinu, meðal annars á Hveravöllum. Leikrit Jóhanns Sigurjónssonar um þau, *Fjalla-Eyvindur* (1911), var sýnt víða um heim.

Sæskrímsli og vatnaverur

• Lagarfljótsormurinn – ormur í Lagarfljóti sem samkvæmt sögunni óx úr gullhring í eggi.
• Nykur – vatnahestur sem lokkar fólk á bak sér og dregur það ofan í vatn. Hófar hans snúa öfugt.
• Marbendill – hafmaður sem hló þrisvar sinnum að heimsku mannanna.
• Skoffín og skuggabaldur – hættulegar kynjaskepnur sem sagðar voru afkvæmi kattar og refs.

Sæmundur fróði og galdrar

Sæmundur fróði Sigfússon (1056–1133) var lærður prestur í Odda og um hann spunnust margar þjóðsögur. Hann á að hafa lært galdra í Svartaskóla og snúið á Kölska hvað eftir annað, meðal annars með því að láta hann bera sig heim til Íslands í selslíki. Á 17. öld voru um 20 manns brenndir fyrir galdra á Íslandi, flestir á Vestfjörðum. Galdrasýning á Ströndum á Hólmavík segir frá þessu tímabili.

Landvættirnir

Samkvæmt Heimskringlu sendi Haraldur Gormsson Danakonungur galdramann í hvalslíki til að kanna landið. Hann sá landið fullt af landvættum sem vörðu það hvert í sínum landsfjórðungi: dreka á Austurlandi, gamm á Norðurlandi, griðung á Vesturlandi og bergrisa á Suðurlandi. Landvættirnir fjórir eru í skjaldarmerki Íslands og prýða íslenska myntina.