Náttúra Íslands
Náttúra Íslands er einstök á heimsvísu. Landið er ungt í jarðfræðilegum skilningi og er enn að mótast fyrir augum okkar – í eldgosum, jökulhlaupum, jarðskjálftum og stöðugu rofi vinda, vatns og íss.
Land elds og ísa
Ísland er oft kallað land elds og ísa, og það ekki að ástæðulausu. Landið varð til við eldvirkni á mótum tveggja jarðskorpufleka og undir því er heitur reitur, svokallaður möttulstrókur, sem veldur því að eldvirkni er hér meiri en víðast annars staðar á Mið-Atlantshafshryggnum. Á sama tíma liggur landið svo norðarlega að stórir jöklar hafa myndast á hæstu fjöllunum.
Samspil elds og íss skapar fyrirbæri sem óvíða finnast annars staðar, svo sem jökulhlaup þegar eldgos bræða ís undir jökli, móbergsfjöll sem mynduðust í gosum undir ísaldarjöklinum og víðáttumikla sanda sem jökulár hafa borið fram.
Landslag og landmótun
Meðalhæð landsins er um 500 metrar yfir sjávarmáli og aðeins um fjórðungur þess liggur neðan við 200 metra hæð. Láglendi er mest á Suðurlandi og með ströndum fram, en inn til landsins tekur við hálendið með sínum eyðisöndum, hraunbreiðum og jöklum. Firðir skerast djúpt inn í landið á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum; þeir eru mótaðir af skriðjöklum ísaldar.
- Hraun þekja um 11% landsins. Yngstu hraunin eru nær gróðurlaus en eldri hraun eru oft mosavaxin.
- Sandar eru flatlendi úr jökulruðningi sem jökulár hafa borið fram. Skeiðarársandur er einn sá stærsti.
- Móbergsfjöll og stapar mynduðust í gosum undir ís. Herðubreið er þekktasti stapi landsins.
- Gljúfur hafa grafist í berggrunninn, t.d. Jökulsárgljúfur, Fjaðrárgljúfur og Stuðlagil.
- Stuðlaberg myndast þegar hraun kólnar hægt og dregst saman í sexstrenda stuðla.
Vatn og ár
Á Íslandi er gnótt ferskvatns. Árnar skiptast í þrjá meginflokka: jökulár sem eru gruggugar og vatnsmestar á sumrin, dragár sem sveiflast með úrkomu og leysingum, og lindár sem koma undan hraunum og eru tærar með jafnt rennsli allt árið. Lengsta á landsins er Þjórsá, um 230 km, en vatnsmest er Ölfusá. Úr mörgum ánum er virkjuð raforka og á Íslandi er gott aðgengi að hreinu drykkjarvatni um land allt.
| Fyrirbæri | Dæmi | Nánar |
|---|---|---|
| Eldfjöll | Hekla, Katla, Grímsvötn, Askja | Eldfjöll á Íslandi |
| Jöklar | Vatnajökull, Langjökull, Hofsjökull | Jöklar á Íslandi |
| Fossar | Gullfoss, Dettifoss, Skógafoss | Fossar á Íslandi |
| Jarðhitasvæði | Geysir, Hveravellir, Námaskarð | Jarðhiti og hverir |
| Fuglabjörg | Látrabjarg, Hornbjarg, Dyrhólaey | Fuglalíf |
Líf í harðbýlu landi
Vegna einangrunar og ungs aldurs landsins er tegundafjöldi plantna og dýra fremur lítill. Aðeins eitt landspendýr, heimskautarefurinn, var hér fyrir landnám. Í hafinu umhverfis landið er hins vegar gríðarlega auðugt lífríki – fiskistofnar, hvalir, selir og milljónir sjófugla. Lestu nánar um dýralíf, fuglalíf og gróður.
Náttúruvernd
Fyrstu náttúruverndarlögin á Íslandi voru sett árið 1956. Í dag eru yfir hundrað svæði friðlýst, þar á meðal þrír þjóðgarðar: Þingvellir, Vatnajökulsþjóðgarður og Snæfellsjökulsþjóðgarður. Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun gegna lykilhlutverki í vöktun og vernd náttúrunnar. Ferðamenn eru beðnir um að ganga vel um, halda sig á merktum stígum og aka aldrei utan vega, enda er utanvegaakstur bannaður með lögum og skilur eftir sár sem geta verið áratugi að gróa.
Algengar spurningar
Hvað þekja jöklar stóran hluta Íslands?
Jöklar þekja um 10% landsins, eða um 10.000 km², en þeir hafa hopað hratt á síðustu áratugum.
Hvers vegna eru svona mörg eldfjöll á Íslandi?
Ísland liggur á flekaskilum Mið-Atlantshafshryggjarins og ofan á heitum reit. Saman valda þessir þættir mikilli eldvirkni. Sjá jarðfræði Íslands.
Allar greinar í flokknum Náttúra
- Eldfjöll á ÍslandiAllt um eldfjöll á Íslandi: virkustu eldstöðvarnar, frægustu eldgosin frá Skaftáreldum til eldgosa á Reykjanesskaga, tegundir eldgosa og vöktun.
- Jöklar á ÍslandiFróðleikur um jökla á Íslandi: Vatnajökull, Langjökull, Hofsjökull, Mýrdalsjökull og Snæfellsjökull, jökulhlaup, jökullón og hop jökla vegna hlýnunar.
- Fossar á ÍslandiYfirlit yfir fegurstu fossa á Íslandi: Gullfoss, Dettifoss, Skógafoss, Seljalandsfoss, Goðafoss, Dynjandi, Glymur og Hengifoss, með hæð og staðsetningu.
- Jarðhiti og hverirFróðleikur um jarðhita á Íslandi: Geysir og Strokkur, háhita- og lághitasvæði, heitar laugar, sundlaugamenning og nýting jarðhita til hitunar og raforku.
- Norðurljós á ÍslandiLeiðarvísir um norðurljós á Íslandi: hvað norðurljós eru, hvenær og hvar best er að sjá þau, norðurljósaspá, ljósmyndaráð og þjóðtrú tengd norðurljósunum.
- Dýralíf á ÍslandiFróðleikur um dýralíf á Íslandi: heimskautarefinn, hreindýr, seli og hvali, íslenska hestinn, sauðkindina, fjárhundinn og önnur íslensk húsdýrakyn.
- Fuglalíf á ÍslandiFróðleikur um fugla á Íslandi: lundann, fálkann, himbrimann, kríuna og lóuna, fuglabjörg, Mývatn og bestu staðina til fuglaskoðunar um land allt.
- Gróður og flóra ÍslandsYfirlit yfir gróður og flóru Íslands: birkiskóga, mosa, fléttur, blóm og lyngplöntur, jarðvegsrof, landgræðslu og skógrækt frá landnámi til okkar daga.
- Veðurfar og loftslagAllt um veðurfar og loftslag á Íslandi: meðalhita, úrkomu, vind, árstíðir, miðnætursól og skammdegi, veðurmet, veðurviðvaranir og áhrif loftslagsbreytinga.
- Jarðfræði ÍslandsJarðfræði Íslands útskýrð: Mið-Atlantshafshryggurinn, flekaskil, möttulstrókur, aldur berggrunnsins, jarðskjálftar, stuðlaberg og jarðminjar á heimsminjaskrá.