Efnahagur og atvinnulíf

Meginstoðir atvinnulífsins

Sjávarútvegur

Fiskveiðar voru um langt skeið undirstaða íslensks efnahagslífs og á tímabili komu yfir 90% útflutningstekna frá sjávarafurðum. Í dag er hlutfallið mun lægra en greinin er enn ein sú mikilvægasta. Kvótakerfi var tekið upp árið 1984 og frjálst framsal aflaheimilda árið 1990. Kerfið þykir hafa tryggt sjálfbærar veiðar og arðsemi, en um það hefur alla tíð verið deilt, meðal annars um hver eigi að njóta arðsins af auðlindinni. Hafrannsóknastofnun ráðleggur um aflamark hvers árs.

Ferðaþjónusta

Ferðaþjónusta varð stærsta útflutningsgrein landsins um miðjan annan áratug 21. aldar. Eftir gosið í Eyjafjallajökli 2010 jókst áhugi á Íslandi mikið og fjöldi ferðamanna margfaldaðist á fáum árum. Vöxturinn hefur skapað störf um allt land en jafnframt valdið álagi á náttúru, vegi og húsnæðismarkað. Heimsfaraldurinn 2020–2021 kom illa við greinina en hún náði sér fljótt á strik.

Orkufrekur iðnaður

Ódýr og endurnýjanleg orka hefur laðað alþjóðleg stóriðjufyrirtæki til landsins. Álverið í Straumsvík hóf starfsemi 1969, álverið á Grundartanga 1998 og álverið á Reyðarfirði 2007. Ál er ein helsta útflutningsvara landsins. Á síðustu árum hafa gagnaver einnig byggst upp. Um orkuöflunina er fjallað á síðunni um orkumál.

Hugverkaiðnaður

Íslensk tæknifyrirtæki hafa náð góðum árangri á heimsvísu. Marel framleiðir tæknibúnað fyrir matvælavinnslu, Össur stoðtæki og CCP tölvuleikinn EVE Online. Lyfjafyrirtæki, líftæknifyrirtæki og hugbúnaðarfyrirtæki hafa vaxið hratt, og hugverkaiðnaður er nú talinn fjórða stoð útflutningsins.

Íslenska krónan

Íslenska krónan varð sjálfstæður gjaldmiðill á fyrri hluta 20. aldar, en fram að því var hún jöfn dönsku krónunni. Árið 1981 var tekin upp ný króna og tvö núll klippt aftan af. Krónan hefur sveiflast mikið, einkum við bankahrunið 2008 þegar hún féll um nær helming. Umræða um upptöku evru eða annars gjaldmiðils kemur reglulega upp. Seðlar eru 500, 1.000, 2.000, 5.000 og 10.000 krónur, en greiðslukort og snjallsímagreiðslur eru ráðandi – margir Íslendingar nota nær aldrei reiðufé.

Bankahrunið og endurreisnin

Eftir einkavæðingu ríkisbankanna 1998–2003 stækkuðu Glitnir, Kaupþing og Landsbankinn hratt með lánsfé og kaupum erlendis. Þegar alþjóðleg fjármálakreppa skall á haustið 2008 hrundu bankarnir á nokkrum dögum. Neyðarlög voru sett, gjaldeyrishöft tekin upp og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn veitti lán. Bankarnir voru endurreistir á innlendum grunni og gjaldeyrishöftum var að mestu aflétt árið 2017. Rannsóknarnefnd Alþingis gaf út ítarlega skýrslu um orsakir hrunsins árið 2010.

Vinnumarkaður

Atvinnuþátttaka er með því hæsta sem þekkist í Evrópu, bæði meðal karla og kvenna. Stéttarfélagsaðild er um 90%, sem er með því hæsta í heimi. Kjarasamningar eru gerðir milli heildarsamtaka launafólks, svo sem ASÍ og BSRB, og Samtaka atvinnulífsins.