Sjálfstæðisbarátta Íslendinga

Fátækt og kúgun

Í upphafi 19. aldar var Ísland ein fátækasta hjálenda Danakonungs. Landsmenn voru um 47 þúsund árið 1801, flestir fátækir bændur og vinnufólk. Einokunarverslunin 1602–1787 hafði hamlað framförum og vistarbandið skyldaði eignalaust fólk til að vera í vinnumennsku. Upplýsingarmenn eins og Skúli Magnússon og Eggert Ólafsson höfðu á 18. öld reynt að bæta hag landsins, en það var ekki fyrr en með rómantísku stefnunni sem krafan um sjálfstæði varð hávær.

Fjölnismenn og rómantíkin

Árið 1835 hófu fjórir ungir Íslendingar í Kaupmannahöfn útgáfu tímaritsins Fjölnis: Jónas Hallgrímsson, Konráð Gíslason, Brynjólfur Pétursson og Tómas Sæmundsson. Þeir lögðu áherslu á fegurð íslenskrar tungu, glæsta fortíð þjóðarinnar og endurreisn Alþingis á Þingvöllum. Ljóð Jónasar, eins og „Ísland, farsælda frón“, urðu þjóðinni hvatning.

Jón Sigurðsson – sómi Íslands

Jón Sigurðsson fæddist á Hrafnseyri við Arnarfjörð 17. júní 1811. Hann bjó lengst af í Kaupmannahöfn en var forseti Alþingis og óumdeildur leiðtogi sjálfstæðisbaráttunnar. Með riti sínu „Hugvekja til Íslendinga“ (1848) og greinum í Nýjum félagsritum setti hann fram söguleg rök fyrir því að Ísland hefði aldrei afsalað sér réttindum sínum með Gamla sáttmála. Hann barðist einnig fyrir verslunarfrelsi, sem fékkst árið 1855. Jón var kallaður „forseti“ og er gjarnan nefndur „sómi Íslands, sverð og skjöldur“. Fæðingardagur hans varð síðar þjóðhátíðardagur Íslendinga.

Áfangar á leiðinni

Heimastjórn og fullveldi

Árið 1904 fékk Ísland heimastjórn og fyrsti íslenski ráðherrann, Hannes Hafstein, sat í Reykjavík. Heimastjórnartímabilið var tími mikilla framfara: sími kom til landsins 1906, Íslandsbanki var stofnaður, togaraútgerð hófst og Háskóli Íslands var settur á fót. Eftir fyrri heimsstyrjöld, þegar hugmyndin um sjálfsákvörðunarrétt þjóða var ofarlega á baugi, náðust samningar við Dani. Með sambandslögunum varð Ísland fullvalda konungsríki 1. desember 1918 í konungssambandi við Danmörku. Samningurinn var til 25 ára og þá mátti segja honum upp – sem Íslendingar gerðu árið 1944.