Hátíðir og hefðir
Íslenskar hátíðir blanda saman kristnum hefðum, fornum siðum og nútímalegum hátíðarhöldum. Margar hefðanna eru einstakar fyrir Ísland – til dæmis að eiga þrettán jólasveina, borða bollur á bolludegi og kveðja gamla árið við brennur og flugelda.
Almanaksárið
| Hátíð | Tími | Siðir |
|---|---|---|
| Þrettándinn | 6. janúar | Jólin kvödd, brennur og álfadans |
| Þorri og þorrablót | seinni hluta janúar og febrúar | Þorramatur, söngur og skemmtun |
| Bóndadagur | fyrsti dagur þorra | Konur gleðja bændur sína |
| Konudagur | fyrsti dagur góu | Karlar gefa konum blóm |
| Bolludagur | mánudagur fyrir föstu | Rjómabollur og bolluvendir |
| Sprengidagur | þriðjudagur fyrir föstu | Saltkjöt og baunir – „túkall!“ |
| Öskudagur | miðvikudagur fyrir föstu | Börn klæða sig í búninga og syngja fyrir sælgæti |
| Páskar | vor | Páskaegg úr súkkulaði með málshætti |
| Sumardagurinn fyrsti | fimmtudagur eftir 18. apríl | Skrúðgöngur og sumargjafir |
| Sjómannadagurinn | fyrsti sunnudagur í júní | Sjómönnum fagnað |
| 17. júní | þjóðhátíðardagur | Hátíðarhöld um land allt |
| Verslunarmannahelgi | fyrsta helgi í ágúst | Útihátíðir og ferðalög |
| Menningarnótt | í kringum 18. ágúst | Menningarhátíð í Reykjavík |
| Dagur íslenskrar tungu | 16. nóvember | Íslenskunni fagnað |
| 1. desember | fullveldisdagurinn | Fullveldinu 1918 fagnað |
| Jól | 24.–26. desember | Hátíð ljóss og friðar |
| Gamlárskvöld | 31. desember | Brennur, Áramótaskaupið og flugeldar |
Jólin og jólasveinarnir þrettán
Íslensku jólasveinarnir eru ekki góðlegir gjafaberar að uppruna heldur hrekkjóttir tröllastrákar, synir Grýlu og Leppalúða. Þeir koma til byggða einn af öðrum síðustu þrettán nætur fyrir jól og halda svo heim aftur einn á dag frá jóladegi til þrettándans. Börn setja skóinn út í glugga og fá í hann smágjöf – eða kartöflu ef þau hafa verið óþæg.
- Stekkjarstaur – 12. desember
- Giljagaur – 13. desember
- Stúfur – 14. desember
- Þvörusleikir – 15. desember
- Pottaskefill – 16. desember
- Askasleikir – 17. desember
- Hurðaskellir – 18. desember
- Skyrgámur – 19. desember
- Bjúgnakrækir – 20. desember
- Gluggagægir – 21. desember
- Gáttaþefur – 22. desember
- Ketkrókur – 23. desember
- Kertasníkir – 24. desember
Móðir þeirra, Grýla, er ógnvekjandi tröllskessa sem étur óþekk börn, og jólakötturinn étur þá sem ekki fá nýja flík fyrir jólin. Jóhannes úr Kötlum orti vinsæl kvæði um jólasveinana sem flest börn kunna.
Jólabókaflóðið
Íslendingar gefa bækur í jólagjöf í meira mæli en flestar aðrar þjóðir. Bókaútgefendur senda frá sér flestar nýjar bækur á haustin, og bókatíðindi eru send inn á hvert heimili. Á aðfangadagskvöld er hefð fyrir því að lesa nýju bókina fram á nótt.
17. júní – þjóðhátíðardagurinn
Þjóðhátíðardagurinn er haldinn á fæðingardegi Jóns Sigurðssonar og á stofndegi lýðveldisins. Í Reykjavík hefst dagurinn á hátíðardagskrá á Austurvelli, þar sem fjallkonan flytur ljóð og forsætisráðherra flytur ávarp. Síðan eru skrúðgöngur, skemmtanir og götuhátíð. Börn fá blöðrur og fána, og víða er selt sælgæti og kandíflos.
Áramótin
Á gamlárskvöld safnast fólk saman við áramótabrennur. Seint um kvöldið er Áramótaskaupið sýnt í Sjónvarpinu, og þá sitja nær allir landsmenn fyrir framan skjáinn. Á miðnætti fylla flugeldar himininn yfir öllu landinu, og ágóði af flugeldasölu rennur að miklu leyti til björgunarsveitanna.
Algengar spurningar
Hvað eru íslensku jólasveinarnir margir?
Þeir eru þrettán og koma til byggða einn á dag frá 12. desember til aðfangadags.
Hvenær er bolludagur?
Bolludagur er mánudagurinn í sjöundu viku fyrir páska, tveimur dögum á undan öskudegi.
Hvað er þorrablót?
Þorrablót er veisla á þorra, í janúar og febrúar, þar sem borðaður er þorramatur, sungið og skemmt sér.