Landnám Íslands

Papar – fyrstu íbúarnir?

Samkvæmt Íslendingabók Ara fróða bjuggu hér kristnir menn sem norrænir menn kölluðu papa þegar landnámsmenn komu. Þeir voru írskir einsetumunkar sem fóru burt því þeir vildu ekki búa með heiðnum mönnum, og skildu eftir sig „bækur írskar, bjöllur og bagla“. Örnefni eins og Papey og Papós eru talin minna á þá. Lítið er þó um fornleifar sem staðfesta búsetu þeirra.

Fundur landsins

Landnámabók segir frá þremur norrænum mönnum sem komu til landsins áður en landnám hófst:

1. Naddoddur hrakti hingað af leið til Færeyja og nefndi landið Snæland vegna snjókomu.
2. Garðar Svavarsson, sænskur maður, sigldi umhverfis landið og sannaði að það væri eyja. Hann hafði vetursetu á Húsavík og kallaði landið Garðarshólma.
3. Hrafna-Flóki Vilgerðarson hafði með sér hrafna til að vísa sér leið. Eftir harðan vetur í Vatnsfirði gekk hann upp á fjall, sá fjörð fullan af hafís og gaf landinu nafnið Ísland.

Ingólfur Arnarson og Hallveig

Ingólfur Arnarson er talinn fyrsti landnámsmaður Íslands. Hann kom frá Noregi ásamt fóstbróður sínum Hjörleifi og konu sinni, Hallveigu Fróðadóttur. Samkvæmt sögunni kastaði Ingólfur öndvegissúlum sínum fyrir borð og hét að setjast að þar sem þær ræki á land. Súlurnar fundust eftir þrjá vetur í Reykjavík, þar sem hann reisti bæ sinn. Hjörleifur settist að við Hjörleifshöfða en var drepinn af írskum þrælum sínum, sem flúðu út í Vestmannaeyjar.

Hverjir voru landnámsmennirnir?

Flestir landnámsmenn komu frá vesturströnd Noregs, en margir höfðu búið um hríð á Bretlandseyjum, í Skotlandi, á Írlandi og í eyjunum þar norður af. Erfðarannsóknir benda til þess að um 60–80% karla í hópi landnema hafi verið af norrænum uppruna en að mun stærri hluti kvennanna hafi verið af keltneskum uppruna. Ástæður landnámsins eru taldar hafa verið landþröng í Noregi, ævintýraþrá og, samkvæmt sögunum, andstaða við ofríki Haralds hárfagra.

Landnámsöskulagið

Jarðfræðingar hafa fundið öskulag frá eldgosi á Torfajökulssvæðinu sem varð skömmu áður en landnám hófst. Það er nefnt landnámslagið og er tímasett til um 877 samkvæmt ískjörnum úr Grænlandsjökli. Neðan við lagið finnast nær engin merki um mannavist en fljótlega ofan þess má sjá ummerki um búsetu. Lagið er því mikilvægt til að tímasetja fornleifar. Í Landnámssýningunni í Reykjavík má sjá skálarústir og hluta af vegg sem hlaðinn var fyrir 871 ± 2.

Líf á landnámsöld

Landnámsmenn byggðu skála úr torfi og grjóti, ræktuðu bygg, héldu búfénað – nautgripi, sauðfé, geitur, svín og hesta – og nýttu sér hlunnindi eins og fisk, sel, fugl og rekavið. Skógurinn var höggvinn til bygginga og eldiviðar. Um 930 var landið talið fullnumið og Alþingi var stofnað.